Κεφάλαιον Ζ΄. Ἐπίσκεψις εἰς τὴν Μεγίστην Λαύρα.
1. Ἐπὶ ἑβδομάδα παρέμεινα εἰς Καρυάς, ἵνα ἐντοπισθῶ ὁπωσδήποτε εἰς τὰ ἐκεῖ πράγματα· μετὰ τὴν πάροδον τῆς ὁποίας ἐθεώρησα καλὸν νὰ ἀρχίσω ἐπισκεπτόμενος τὰς Μονάς, ἵνα ἐκ τοῦ σύνεγγυς, ἀντιληφθῶ τὰ ζητημάτων και σχηματίσω γνώμην περὶ τούτων. Τὴν δὲ ἀρχὴν ἐποιησάμην ἀπὸ τῆς Λαύρας, τῆς ἀρχαιοτέρας καὶ μεγαλυτέρας Μονῆς, ἧς, ὡς λέγεται, τὰ τσιφλίκια καὶ μετόχια ἀνέρχονται εἰς τόσα ὅσα καὶ αἱ ἡμέραι τοῦ ἔτους. Ἡ Λαύρα ἀπέχει τῶν Καρυῶν ὀκτάωρον. Ἵνα διευκολύνω τὸ ἐκεῖ ταξίδιόν μου κατῆλθον εἰς τὴν Μονὴν Ἰβήρων. Ἐκεῖθεν ἐπέβην λέμβου μέχρι τοῦ ἐπινείου τῆς Λαύρας, ἐξ’ οὗ ἀνῆλθον εἰς τὴν Μονήν, συντομεύσας τὸ ταξίδιόν μου κατὰ τέσσαρας ὁλοκλήρους ὥρας. Ἡ Λαύρα, ὡς γνωστόν, κεῖται εἰς τὸ ἄκρον τῆς χερσονήσου τοῦ Ἄθωνος καὶ νοτιοανατολικῶς αὐτοῦ ἐπὶ ὡραιοτάτης τοποθεσίας, ἐκ τῆς ὁποίας δύναται νὰ βλέπει τις τὰ 5/8 τοῦ ὁρίζοντος ἐπὶ πλευρᾶς καταφύτου, ἧς ἡ βλάστησις εὑρίσκεται ἐν ὀργασμῷ.
2. Τῇ ἀληθείᾳ, θαυμασία τοποθεσία· ὁ κτήτωρ αὐτῆς Ἅγιος Ἀθανάσιος, δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ εὕρει καλλιτέραν τοποθεσίαν νὰ κτίσει τὴν ὡραίαν Μονήν του.
3. Εἰσῆλθον ἐντὸς αὐτῆς καὶ ἐνταῦθα ὑπὸ τοὺς ἤχους καμπανῶν κρουομένων κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον, ὡς καὶ ἐν Βατοπεδίῳ, λόγῳ τιμῆς διὰ τὴν ἐπίσκεψίν μου, καὶ διηυθύνθην εἰς γραφεῖον τῆς Μονῆς. Ἐγνώρισα ἐκεῖ τὸν πατέρα Ἡσύχιον, γέροντα περιποιητικώτατον καὶ ἀκμαιότατον, διευθύνοντα ὀλίγον σατραπικῶς τὴν ἀδελφότητα τῆς Λαύρας· καὶ τὸν πατέρα Κορνήλιον, ἀρχιγραμματέα αὐτῆς, ἄνδρα πεπαιδευμένον καὶ ἀξίας.
4. Ἐκ τῆς συνομιλίας, ἧς ἠρξάμεθα, ἠνόησα ὅτι ἡ ἀδελφότης τῆς Λαύρας, πρὸ ἐτῶν ἑυρίσκετο εἰς διάστασιν μὲ τὸν ἐπὶ τῆς ἐπαναστάσεως πατριάρχην ἀείμνηστον Γρηγόριον τὸν Ε΄, καθ’ οὗ οἱ ἐκεῖ πατέρες δὲν ἐξεφράζοντο καὶ τόσον κολακευτικῶς.
5. Ἠρώτησα διατί. Ὁ πατὴρ Κορνήλιος, ἐκ τοῦ προχείρου, μοὶ ἐκόμισεν ἔγγραφον αὐτοῦ, δι’ οὗ ἀπεκάλει τοὺς Λαυρεώτας τραγοπώγωνας καὶ τραγοσκελεῖς, ἐπὶ ζητήματος, εἰς ὃ οὗτοι δὲν ἤθελον νὰ ὑπακούσωσιν εἰς τὰς διαταγάς του. Μοὶ λέγει δὲ ὁ πατήρ Κορνήλιος: -Εἶπέ μοι τώρα σύ, ἂν ἐπετρέπετο εἰς τὸν ἄνδρα νὰ μεταχειρισθῆ τὴν ἐν τῷ ἐγγράφῳ τούτῳ φρασεολογίαν του. Ἄφησα τοὺς Λαυρεώτας νὰ λύσωσι τὰς διαφοράς των μετὰ τοῦ ἀειμνήστου Γρηγορίου τοῦ Ε΄, καὶ ἐσκέφθην νὰ ἐπισκεφθῶ τὰ μᾶλλον ἀξιοθέατα τῆς Μονῆς.
6. Ὁ πατὴρ Κορνήλιος, προσεφέρθη νὰ μὲ ξεναγήσει εἰς τὰ ἐντὸς τῆς Μονῆς· εἰς τὰ ἐκτὸς δὲ αὐτῆς ὡρίσθη ἄλλος ξεναγός, ὁ πατὴρ Γρηγόριος. -Ἐπὶ τὸ ἔργον, μοὶ λέγει οὗτος ὁ Κορνήλιος· καὶ μὲ ὡδήγησεν εἰς τὴν μεγάλην τῆς Λαύρας ἐκκλησίαν. Εἴδαμεν ἔξωθι αὐτῆς δύο μεγάλας κυπαρίσσους. Τὴν μεγαλυτέραν, ἧς τὸν κορμὸν ὀκτὼ ἄνθρωποι δὲν θὰ ἠδύναντο μὲ ἀνοικτὰς καὶ τεταμμένας τὰς χεῖρας νὰ ἀγκαλιάσωσιν· ταύτην, ὡς ἔλεγεν ὁ πατὴρ Κορνήλιος, ἐφύτευσεν ὁ κτήτωρ τῆς Μονῆς Ἅγιος Ἀθανάσιος. Τὴν ἄλλην μοὶ ὠνόμασε κάποιον ἐκ τῶν παλαιῶν πρὸ 80 ἐτῶν προὐχόντων μοναχῶν τῆς Λαύρας. Μετὰ τοῦτο εἰσήλθομεν εἰς τὸ ἑστιατόριον, ὅπου τὸ πάλαι, ὅτε ἡ Λαύρα ἦτο κοινοβιακή, συνεστίαζαν οἱ μοναχοὶ τὸ κοινὸν φαγητόν, μεγάλην αἴθουσαν οὖσαν, ἐζωγραφισμένην μὲ τὰς εἰκόνας διαφόρων Ἁγίων καὶ ἄλλων θρησκευτικῶν παραστάσεων.
7. Ἐκεῖ, ὁ πατὴρ Κορνήλιος μοῦ δεικνύει τὰς εἰκόνας τοῦ Σωκράτους, Πλάτωνος, Ἀριστοτέλους, Σοφοκλέους καὶ ἄλλων ἀρχαίων φιλοσόφων καὶ ποιητῶν καὶ μοὶ λέγει: -Ἡ ἐκκλησία μας, τοὺς ἀρχαίους φιλοσόφους καὶ ποιητάς, τιμᾶ μὲ τὴν τάξιν τοῦ προαγίου, καθόσον θεωρεῖ αὐτοὺς ὡς προπαρασκευάσαντας τοὺς ἀνθρώπους διὰ τὸν χριστιανισμόν.
8. Ἐξήλθομεν εἶτα τοῦ ἑστιατορίου καὶ διηθύνθην εἰς τὴν μεγάλην ἐκκλησίαν καὶ ἠρξάμεθα περιεργαζόμενοι τὴν διακόσμησίν της, λαμπρὰν καὶ ταύτην ὑπὸ πᾶσαν ἔποψιν, καὶ τὰς εἰκόνας· ἐφθάσαμεν δὲ εἰς τὸ μέσον τῆς ἐκκλησίας, ὅπου εἰκὼν τῆς Παναγίας ἐκ τοῦ λαιμοῦ τῆς ὁποίας ἦτο ἐξηρτημένον χρυσοῦν πεντόλιρον. –Τί δηλοῖ τὸ πεντόλιρον τοῦτο;, ἐρωτῶ. –Εἶναι ὁλόκληρος ἱστορία, μοῦ ἀπαντᾶ, ὁ πατὴρ Κορνήλιος. –Ποία αὕτη;, ἐρωτῶ. Καὶ αὔθις: -Ἀκουε λοιπόν, ἀφοῦ θέλεις νὰ μάθεις τὴν ἱστορίαν του.
***
Κεφάλαιον Η΄. Περὶ τοῦ Ἁγίου Ἰωάννου τοῦ Κουκουζέλη.
1. Ὁ πολὺς τραγουδιστὴς καὶ ψάλτης Κουκουζέλης, αὐτοκράτορος τινὸς τοῦ Βυζαντίου, ὃν καὶ μοῦ ὠνόμασε, δὲν ἐνθυμοῦμαι δέ, παρέμεινε ἐπὶ δεκαπενταετίαν παρὰ τῷ αὐτοκράτορι, θέλγων αὐτὸν διὰ τῶν ᾀσμάτων του, καὶ τῆς ψαλτικῆς του, ὅτε, ἡμέραν τινὰ ὀργισθεὶς κατ’ αὐτοῦ, οὗτος τὸν ἐξεδίωξε τῆς ὑπηρεσίας του καὶ ὁ Κουκουζέλης εὑρέθη ἐν ταῖς ὁδοῖς. Ἐπί τι χρονικὸν διάστημα ἔζησεν ἐν Κωνσταντινουπόλει, δὲν ἤθελε νὰ ἐργασθῆ, διατὶ ὁποιανδήποτε ἐργασίαν καὶ ἂν ἔκαμεν, ἡ θέσις του δὲν θὰ ἦτο ἀνάλογος πρὸς τὴν τοιαύτην παρὰ τῷ αὐτοκράτορι. Ἀπελπισθεὶς ἐκ τούτου, ὡρκίσθη ὅρκον φρικτὸν νὰ μὴν ψάλει πλέον καθ’ ὅλην τὴν ζωήν του καὶ ἀπεφάσισε νὰ ἔλθει εἰς Λαύρα ἵνα ἄγνωστος διέλεθει ἐν αὐτῇ τὸν ὑπόλοιπον βίον του. Οἱ διοικοῦντες τότε πατέρες τὴν Μονήν, ἠρώτησαν αὐτὸν τί ὑπηρεσίαν δύναται νὰ προσφέρει εἰς αὐτήν. Ἀπήντησε δὲ αὐτὸς ὅτι δὲν γνωρίζει ἐπάγγελμά τι καὶ ἀπεφασίσθη, ὡς ποιμένα τῶν προβάτων των νὰ τὸν ἀποστείλωσιν ὅπως βόσκει αὐτά.
2. Ἰδοὺ ἤδη ὁ Κουκουζέλης, ποιμὴν προβάτων! ἐκ τοῦ ὕψους εἰς τὸ βάθος, ἐκ τῆς αἴγλης εἰς τὴν ἐρημίαν καὶ περιφρόνησιν! Δύνασαι νὰ ὑπολογίσεις πόσον ἔπασχε ψυχικῶς ὁ ἄνθρωπος οὗτος τότε.
3. Ἐν τῷ πάθει του, ἐκ συνηθείας, ἐν τῇ ἐρημίᾳ, ἔνθα ἔβοσκε πρόβατα καὶ οὐχὶ διότι ὑπελόγισεν ἐπὶ τοῦ διαβήματός του, ἄλλως διότι ἐφαντάσθη ὅτι ἐν τῇ ἐρημίᾳ οὐδεὶς ἤκουεν αὐτόν, ἤρξατο ψάλλων, ἀλλὰ μετὰ τοσαύτης δυνάμεως, ὥστε τὰ πρόβατα ἔπαυσαν βόσκοντα καὶ ἠτένιζον πρὸς αὐτόν, ἀκροώμενα τῆς θείας μουσικῆς του. Μακρόθεν, μοναχός τις τῆς Μονῆς, ἰδὼν τὸ περίεργον φαινόμενον, τὰ πρόβατα ν’ ἀτενίζωσι πρὸς ὡρισμένον σημεῖον χωρὶς νὰ βόσκωσιν, ἐστάθη περίεργος νὰ μάθει τὸ αἴτιον καὶ ἐπλησίασεν, ἤκους δὲ τὴν ψαλμωδίαν τοῦ Κουκουζέλη. Πάραυτα, χωρὶς νὰ εἴπει τι ἔσπευσεν εἰς τὴν Μονήν, ἀνήγγειλε τὸ πρᾶγμα εἰς τοὺς διοικοῦντας πατέρας, οἵτινες συναπῆλθον μετ’ αὐτοῦ πρὸς τὸν Κουκουζέλην, ἐπλησίασαν αὐτὸν σιγὰ-σιγά, καὶ ἔστησαν ἀκούοντες τὸ μεγάλο προσὸν τοῦ ποιμένος των ἐν τῇ ψαλτικῇ, τὴν θεσπέσιαν φωνήν του, τὴν μυσταγωγίαν ἐκείνην καὶ ἀπεφάσισαν καὶ ἐπλησίασαν αὐτόν, ὅστις μόλις τοὺς εἶδε ἔπαυσε ψάλλων. Τοῦ ἐζήτησαν συγγνώμην δι’ ὅτι τὸν ὥρισαν ποιμένα, ἀλλὰ καὶ συγχρόνως ἐδικαιολογήθησαν, ὅτι δὲν τοὺς κατέστησε γνωστὸν τὸ μεγάλο προσὸν τῆς ψαλτικῆς του δεινότητος καὶ τὸν ἐκάλεσαν νὰ μεταβῶσιν εἰς τὴν Μονήν. Ἐνθυμηθεὶς τὸν ὅρκον του ὁ Κουκουζέλης, ἀπήντησε πρὸς αὐτούς, ὅτι δὲν γνωρίζει νὰ ψάλλει, ὅτι προφανῶς ἀπατῶνται, ὅτι ἦτο περιττὸν νὰ μεταβῶσιν εἰς τὴν Μονήν.
4. -Ἐλθέ, τοῦ ἀπήντησαν οἱ πατέρες, καὶ θὰ ἴδωμεν ἂν γνωρίζεις νὰ ψάλεις. Παρέλαβον αὐτὸν ἐκεῖθεν καὶ ἐν πομπῇ τὸν ἔφερον εἰς τὴν Μονήν, ἐθεώρησαν δὲ καλόν, ἀμέσως νὰ ψαλῆ μία εὐχαριστήριος δέησις διὰ τὸ μέγα δῶρον, ὅπερ ἡ θεία Πρόνοια τοῖς ἐχάρησε. Συνέῤῥευσαν ἐκεῖ ὅλοι οἱ μοναχοὶ γέροντες, ὀγδοήκοντα, ἐνενήκοντα ἐτῶν, μὲ μεγάλας καταλεύκους γενειάδας.
5. Τοῦ Κουκούζελη τοῦ ὡρίσθη θέσις, ἡ τοῦ πρώτου ψάλτου καὶ παρεκλήθη καὶ αὖθις νὰ ψάλει. Οὗτος ἐπέμενεν ἀρνούμενος, ἰσχυριζόμενος ὅτι δὲν γνωρίζει. Τότε, ὅλον ἐκεῖνο τὸ ἐκκλησίασμα, οἱ πολιοὶ γέροντες μὲ τὰς μεγάλας καὶ λευκὰς γενειάδας, ἔπεσαν γονυκλινεῖς πρὸς αὐτόν, παρακαλοῦντες τοῦτον νὰ μὴν ἐπιμένει ἀρνούμενος.
6. Ὁ Κουκουζέλης εὑρέθη πρὸ διλήμματος· ἔκαμεν ὅρκον νὰ μὴν ξαναψάλλει, ἀλλὰ δὲν ὑπελόγισεν καὶ τὰς γονυκλινεῖς παρακλήσεις μετὰ δακρύων, ὑπερτριακοσίων γερόντων μοναχῶν.
7. Ἔκρινεν ὅτι ἡ περίπτωσις αὕτη τὸν λύει ἀπὸ τοῦ ὅρκου του καὶ ἀπεφάσισε νὰ ψάλλει, ἐν ὀλίγοις ἐξήγησεν τοῖς μοναχοῖς τὶ τοῦ συνέβαινε, τὴν ἀπόφασίν του καὶ ἤρξατο.
8. Ἡ δύναμις τοῦ πάσχοντος ἐκείνου ἀνθρώπου ἐν τῇ τέχνῃ τοῦ ψάλλειν εἶχε φθάσει εἰς τὸ κατακόρυφον. Ἐξήρχετο τοῦ στόματός του πνοὴ ἀγγέλων, θεία φωνή, οἱ θόλοι τῆς ἐκκλησίας ἐπαξαύνοντες τὴν μελωδίαν, ἔκαμνον τὸν ἀκροατὴν νὰ μεταρσιοῦται εἰς ὕψη, νὰ νομίζει ὅτι τείνει πρὸς τὸν οὐρανόν. Τότε, ἡ εἰκὼν τῆς Παναγίας, ἢν βλέπεις, περιεβλήθη ὑπὸ φωτονεφέλης καὶ ἐν φωτονεφέλῃ ἐκινήθη πρὸς τὸν Κουκουζέλην, ἐκίνησεν τὴν χεῖρά της, ἔλαβε τοῦ Κουκουζέλη, ἔσφιξεν αὐτὴν καὶ τοῦ λέγει: -Κουκουζέλη, σὲ εὐχαριστῶ διὰ τοὺς ὕμνους, τοὺς ὁποίους ἀνέμελψες δι’ ἐμὲ εἰς τὸν ὕψιστον Πατέρα, καὶ τοῦ ἀφῆκεν ἐντὸς τῆς χεῖράς του τὸ πεντόλιρον, τὸ ὁποῖον βλέπεις καὶ ἐν φωτονεφέλῃ ἐπανῆλθεν εἰς τὴν θέσιν της. Ὁ Κουκουζέλης καὶ οἱ παριστάμενοι ἔμειναν ἐνεοὶ πρὸς τῆς Παναγίας, καὶ λέγει πρὸς αὐτήν: -Σᾶς εὐχαριστῶ, Παναγία μου, θὰ σᾶς παρακαλέσω ὅμως τὸ πεντόλιρον νὰ δεχθῆτε νὰ μένει ἐξηρτημένον ἐκ τοῦ λαιμοῦ σας, καὶ ἐκρέμασεν αὐτὸν ἐξ αὐτοῦ, ὅπως τὸ βλέπεις σήμερον. Ἐπανῆλθεν εἰς τὴν θέσιν του, ἔψαλλε καὶ αὖθις μέχρι τέλους τῆς δεήσεως καὶ οὕτως ἔληξεν ἡ ὡραία ἐκείνη τελετή. Ἔμεινεν δὲ οὗτος καθ’ ὅλον τὸ διάστημα τῆς ζωῆς του, ὡς πρῶτος ψάλτης τῆς Λαύρας.
9. -Εἶναι ἀληθῆ πάντα ταῦτα;, λέγω πρὸς τὸν πατέρα Κορνήλιον. -Ἀληθέστατα, μοὶ ἀπήντησεν οὗτος, καὶ πραγματικότης. Σύ, τί λέγεις, ἐπὶ ὅσων σοὶ διηγήθην; Πιστεύεις ἢ οὐχὶ εἰς αὐτά;
10. -Δὲν εἶμαι οὐδαμῶς προπαρασκευασμένος Πάτερ Κορνήλιε, διὰ μία τοιαύτην ἐρώτησιν, μὲ προκαταλαμβάνετε ὅλως ἐξ ἀπροόπτου. Ἀλλὰ τί λέγω, οἱανδήποτε προπαρασκευή μου δὲν θὰ μὲ καθιστὰ ἱκανώτερον νὰ ἀπαντήσω πλήρως ἐπὶ τῆς ἐρωτήσεώς σας καὶ καλλίτερον σᾶς ἀπαντῶ ἀπαρασκεύαστος ὤν.
11. Ἦλθον εἰς τὸ Ἅγιον Ὄρος ἐκ τοῦ κόσμου, ἐν τῷ ὁποίῳ οἱ δοκισισφοῦντες ἄπειροι, ὡς ἡ ἄμμος τῆς θαλάσσης καὶ τὰ πετεινὰ τοῦ οὐρανοῦ. Παρ’ αὐτῶν ἀκούει τις ὅτι οὐκ ἔστι Θεός, τὰ πάντα ψεῦδος καὶ φενάκη, τὰ πάντα πλάσματα τοῦ ἀνθρώπου. Ὁ ἄνθρωπος ἔπλασε τὸν Θεόν, καὶ δῆ κατ’ εἰκόνα καὶ ὁμοίωσιν αὐτοῦ. Δὲν θέλω νὰ εἴπω ὅτι αἱ γνῶμαι αὗται ἔπεισαν ἐμέ, πάντως μὲ ἀπησχόλησαν, μὲ ἔκαμαν νὰ ἀμφιβάλλω, ἐνῶ κατὰ βάθος θέλω νὰ πιστεύω εἰς τὴν ὕπαρξιν τοῦ Θεοῦ καὶ τοῦτο ἐκ τῶν ἐξῆς σκέψεων.
12. Ὁ ἄνθρωπος, ὢν ἀτελέστατον ὄν, καὶ μυαλὸν ἐλάχιστον καὶ τοιοῦτον ἀνάλογον πρὸς τὰς πέντε αἰσθήσεις του μὲ τὰς ὁποίας ἔρχεται εἰς ἐπικοινωνίαν μὲ τὸν ἀντικειμενικὸν κόσμον, δὲν δύναται νὰ σχηματίσει ποτέ, ἐξ ἀτελείας, σαφῆ γνῶσιν τῶν περὶ αὐτόν. Τὰ πάντα μᾶς πείθουσιν ὅτι ἄπειραι αἱ ἐν τῷ ὑλικῷ καὶ πνευματικῷ κόσμῳ δυνάμεις καὶ ἰδιότητες τὰς ὁποίας ἐλλείψει αἰσθητηρίου ἀδύνατον ν’ ἀντιληφθῆ τις, συνεπῶς ἔχει ἀντιληψιν τῶν τοῦ κόσμου, ὅπως παρουσιάζωσιν αὐτὸν εἰς αὐτόν, τὰ ὀλίγα προσόντα του καὶ ἡ ἀνάλογος διάνοιά του, ἐνῶ ἀσφαλῶς ὁ κόσμος δὲν εἶναι τοιοῦτος, εἶναι πολλῷ τις εὐρύτερος καὶ διάφορος. Κατὰ συνέπειαν, δὲν ἔχω ἀμφιβολίαν τινά, ὅτι ὅλα ὅσα μοὶ διηγήθης εἶναι πραγματικότης καὶ ἀλήθεια, ἣν ἴσως δὲν θὰ δυνηθῆ ἡ ἀνθρωπότης νὰ συλλάβη ἐν τῇ προόδῳ τῆς καὶ τῷ πολιτισμῷ της. Διατί, ἐκ δυνάμεων καὶ ἰδιοτήτων ἀγνώστων τῷ ἀνθρώπῳ νὰ μὴν πιστεύσω ὅτι ἡ Παναγία ἐν φωτονεφέλῃ μετέβη εὐχαριστοῦσα πρὸς τὸν Κουκουζέλην; Αὕτη ἡ ἀπάντησίς μου, πάτερ Κορνήλιε.
13. -Ἔχεις δίκαιον, μοῦ λέγει, τὴν ἀτέλειαν δὲ ταύτην ἔχον ὑπ’ ὄψει του τὸ Εὐαγγέλιον, λέγει «πίστευε καὶ μὴ ἐρεύνα». Ἀπεμακρύνθημεν εἶτα μετὰ σεβασμοῦ τῆς εἰκόνος ἐκείνης τῆς Παναγίας καὶ διηυθύνθημεν εἰς τὸν ἐντὸς τῆς ἐκκλησίας καὶ πρὸς τὰ ἀριστερα τάφον τοῦ Ἁγίου Ἀθανασίου, εἰς συνεχόμενον παρεκκλήσιον, ὅστις καλύπτεται ὑπὸ μεγάλης εἰκόνος αὐτοῦ, ἐφ’ ἧς ἔχει τοποθετηθῆ ὕαλος καὶ ἐπὶ τῆς ὁποίας εἶχον ἐναποτεθῆ ἀμάραντα ἄνθη τοῦ Ἄθωνος.
14. Τὸ σύνολον τῆς ἐκκλησίας ἐκείνης, ἐν τῇ ὁποίᾳ καὶ ταύτῃ διαφαίνεται ὁ Βυζαντινὸς πολιτισμός, καὶ τὸ βυζαντινὸν μεγαλεῖον, παρουσιάζει αὐτὴν μᾶλλον ἀνοικτὴν καὶ εὐάερον καὶ δὲν ἐνέχει τὸ μυστηριῶδες ὅπως ἡ μεγάλη ἐκκλησία τοῦ Βατοπεδίου.
15. -Ἡ ὥρα δωδεκάτη, μοὶ λέγει ὁ πατὴρ Κορνήλιος, ἂς μεταβῶμεν νὰ φάγωμεν καὶ τὰ λοιπὰ τὰ βλέπωμεν μετὰ μεσημβρίαν.
***
Κεφάλαιον Θ΄. Ξενάγησις εἰς τὰ Κειμήλια τῆς Μονῆς τῆς Λαύρας.
1. Ἐξήλθομεν τῆς ἐκκλησίας καὶ ἐπανήλθομεν εἰς τὸ γραφεῖον. Ὁ πατὴρ Ἡσύχιος μᾶς ἀνέμενεν ἐκεῖ. Ἐκ τοῦ γραφείου, εὑρισκομένους εἰς τὸ ἰσόγειον, ἀνήλθομεν εἰς τὸ Συνοδικόν. Εἶναι τοῦτο νέον οἴκημα μεγαλοπρεπέστατον καὶ καθαρώτατον καὶ καλῶς ἐπιπλωμένον, ἔχει εὐρύτατον ἐξώστην, ἐκ τοῦ ὁποίου βλέπει τις τὴν θάλασσαν καὶ ἀπὸ τοῦ κόλπου τοῦ Ὀρφανοῦ μέχρι τῆς Κασσανδρείας, δηλαδὴ ὡς ἀνωτέρω, τὰ 5/8 τοῦ ὁρίζοντος.
2. Εἰς τὴν μεγάλην αἴθουσαν τοῦ Συνοδικοῦ εἶχε στρωθεῖ τράπεζα, συνέφαγον μὲ ἀμφοτέρους Ἡσύχιον καὶ Κορνήλιον. Τὸ ἀπόγευμα, κατὰ προαποφασισθέντα μετέβημεν μετὰ τοῦ πατρὸς Κορνηλίου καὶ ἐπεσκέφθημεν τὴν Βιβλιοθήκην.
3. Εἶναι τοῦτο ἰδιαίτερο οἰκοδόμημα ἐκ τριῶν εὐρυχώρων δωματίων. Εἰς τὸ πρῶτον εὑρίσκονται διάφορα κειμήλια τῆς Μονῆς, οἷον ὁ ἐκ χρυσοῦ σάκκος τοῦ αὐτοκράτορος Νικηφόρου Φωκᾶ, ζυγίζων ὀκάδας δέκα ἑπτά. Ὁ σάκκος οὗτος ἀποτελεῖται ἐκ κρίκων μικρῶν συνδεδεμένων μετ’ ἀλλήλων καταλλήλως, ὥστε τὸ ὅλον ν’ ἀποτελῆ ὕφασιν. Ἐκτὸς τούτου μοῦ ἔδειξε καὶ τὴν μήτραν τοῦ αὐτοῦ αὐτοκράτορος ἐκ χρυσοῦ καὶ ταύτην κεκοσμημένην διὰ μεγάλων ἀδαμάντων ὡς καὶ διαφόρους ἄλλας μήτρας ἄλλων βασιλέων καὶ μητροπολιτῶν καὶ πατριαρχῶν. Μοῦ ἐπέδειξε κεφαλὴν ὄφεος ἐξ ἀργύρου, ἔχουσαν τὴν ἰδιότητα ἵνα, ὅταν δηχθῇ τις ὑπὸ ὄφεος καὶ δι’ ὕδατος, εἰς ὃ ἔβαπτίζομεν αὐτήν, πλύνωμεν τὸ δηχθὲν μέρος, ἐπέρχεται ἡ ἴασις τοῦ δήγματος, καὶ πλεῖστα ὅσα ἄλλα κειμήλια, τὰ ὁποῖα ἐν συνόλῳ ἀποτελοῦν ὁλόκληρον μουσεῖον, καὶ δὴ πραγμάτων ἀρχαίων, τὰ ὁποῖα δὲν εὑρίσκει τις εἰς τὰ ἐν τῷ κόσμῳ μουσεῖα. Ἰδιαιτέρως ἐπέσυρε τὴν προσοχήν μου Εὐαγγέλιον χειρόγραφον ἐκ παπύρου καλλίστης ποιότητος γραφὲν διὰ τῆς χειρὸς τοῦ αὐτοκράτορος Νικηφόρου Φωκᾶ, μὲ γραφὴν βυζαντινήν, δηλαδὴ ἐκείνην, καθ’ ἣν τὰ γράμματα ἑνοῦνται καὶ τοῦτο παρέχει δυσκολίαν, εἰς τὸν μὴ πεπειραμένον ἀναγνώστην ν’ ἀναγνώσει εὐχερῶς αὐτό. Εἰς τὸ τέλος τοῦ Εὐαγγελίου τούτου ὑπάρχει ἡ πρὸς τὴν Λαύραν ἀφιέρωσις αὐτοῦ (ὅπερ σημειωθήτω εἶναι χρυσόδετον, φέρει δὲ ἐπὶ τῆς ἐπιφανείας τοῦ ἐξωφύλλου καὶ μεγάλους τινὰς ἀδάμαντας) διὰ μεγάλων κοκκίνων γραμμάτων μὲ τὴν ὑπογραφὴν τοῦ αὐτοκράτορος, μὲ τὰ ἴδια γράμματα λίαν εὐδιακρίτως γεγραμμένην καὶ τὸν τίτλον του «Αὐτοκράτωρ Ῥωμαίων».
4. Ἐκεῖθεν διηυθύνθημεν πρὸς τὸ δεύτερον δωμάτιον, ὅπερ κατάμεστον ἐκ παλαιοτάτων χειρογράφων ἐπὶ προθηκῶν, μὲ τὴν οἰκείαν σημείωσίν του ἕκαστον· εἶδον ἐκεῖ χειρόγραφον Εὐαγγέλιον τοῦ Ε΄ (5ου) μ.Χ. αἰῶνος, ὅπερ μοῦ ὑπέδειξεν ὁ πατὴρ Κορνήλιος. Εἶχον μέχρι τότε τὴν γνώμην, ὅτι διαμέσου τῶν αἰώνων τὸ Εὐαγγέλιον ὑπέστη διαφόρους παραλλαγάς, ἀπὸ μεταγραφῆς εἰς μεταγραφήν, καὶ ἀπὸ ἐκδόσεως εἰς ἔκδοσιν, ἀλλ’ ἡ ἀντιπαραβολὴ χωρίων αὐτοῦ, πρὸς τὰ ἀνάλογα τῶν σημερινῶν ἐκδόσεων, μὲ ἔπεισε περὶ τοῦ ἐναντίου.
5. Ἔλαβον καὶ ἐγὼ τυχαίως τόμους τινάς, ὄχι βεβαίως νὰ μελετήσω ἀλλὰ ἐκ συνηθείας διὰ νὰ ἱκανοποίησω τὴν περιέργειάν μου. Ὁ πρῶτος, ὡραῖον καὶ ὀγκῶδες χειρόγραφον συγγραφὲν παρὰ διασήμου ἐγγραμμάτου μοναχοῦ, λέγει ἐν ἀρχῇ: «σοφὸν ἀπεργάζεται τὸν διεξερχόμενον τὸ παρόν». Ὁ δὲ δεύτερος ἦτο Ψαλτήριον γραφὲν καὶ συγγραφέν, παρ’ ἑτέρου διασήμου μοναχοῦ, εἰς μέτρον καὶ γλῶσσαν καὶ λέξεις τοῦ Ὀμήρου. Ἐθαύμασα τῇ ἀληθείᾳ τὴν δύναμιν τῶν μαθήσεων τοῦ ἀνθρώπου ἐκείνου νὰ δυνηθῆ καὶ ἀποδώσει μὲ μέτρον, λέξεις καὶ γλῶσσαν τοῦ Όμήρου, τὸ Ψαλτήριον. Ὁ τρίτος, φιλοσοφικὸν βιβλίον, ἑτέρου ἐμβριθοῦς καὶ ἐγγραμμάτου μοναχοῦ, ἐκ τοῦ ὁποίου ἔλλειπεν ὁλόκληρος σελίς, ἀφαιρεθεῖσα ἐκεῖθεν διὰ ψαλίδος. –Δουλειὰ κάποιου Γάλλου μελετητοῦ, μοῦ λέγει ὁ πατὴρ Κορνήλιος, ὁ ὁποῖος κατὰ τὸν ὡραῖον αὐτὸν τρόπο ἠθέλησε νὰ μᾶς κλέψει μίαν σελίδα. -Ὥστε, ἀλλὰ Γαλλικά, ἀπαντῶ. –Ναί, ἀλλ’ ἴσως καὶ Γερμανικά, μοῦ ἀπαντᾶ οὗτος, ἵνα μὴ ἀδικῶμεν καὶ εἰδικῶς τοὺς Γάλλους.
6. -Ἂς ὑπάγωμεν, εἶτα λέγω πρὸς τὸν πατέρα Κορνήλιον. –Ποῦ;, μοὶ λέγει οὗτος. –Ν’ ἀπέλθωμεν, ἀπαντω. –Διατί;, ἐπανερωτᾶ. –Διότι ἐκουράσθην, ἀκούων, βλέπων, θαυμάζων, πάτερ Κορνήλιε. –Στάσου, μοὶ λέγει, τοὐλάχιστον νὰ ἴδεις καὶ τὴν βιβλιοθήκην τῶν ἐντύπων, ὀλίγα Χρυσόβουλα, Ἀργυρόβουλα καὶ Κηρόβουλα καὶ εἶτα θὰ ἀπέλθωμεν.
7. Εἰσήλθομεν εἰς τὸ τρίτον δωμάτιον. Ἡ αὐτὴ τάξις εἰς τὴν ταξινόμησιν τῶν βιβλίων. Ὑπάρχουσιν ἐκεῖ τόμοι ἐπὶ τόμων, ἀπὸ τῆς ἀνακαλύψεως τῆς τυπογραφίας, ἐκδοθέντες μέχρι σήμερον.
8. Ἔκ τινος ἑρμαρίου ἀποσύρει πολλὰ Χρυσόβουλα, Ἀργυρόβουλα καὶ Κηρόβουλα,. Μοὶ δεικνύει αὐτὰς τὰς ὑπογραφὰς τῶν αὐτοκρατόρων, μὲ τὸν γενικὸν τίτλον: «Αὐτοκράτωρ τῶν Ῥωμαίων». Ἀλλα, τί εἶναι Χρυσόβουλα, Ἀργυρόβουλα καὶ Κηρόβουλα;
9. Οἱ Βυζαντινοὶ αὐτοκράτορες, ἐκδίδοντες τὰ διάφορα Διατάγματά των, ἐσφράγιζον αὐτά· ἀλλ’ ἡ σφραγὶς ἐτίθετο, οὐχὶ ὡς σήμερον διὰ μελάνης, ἀλλ’ ἀναλόγως τῆς σπουδαιότητος ἢ μὴ τοῦ ἐγγράφου, διὰ χρυσοῦ, ἀργύρου ἢ καὶ κηροῦ κάτωθεν τοῦ ἐγγράφου, διὰ μεταξίνου νήματος ἐξηρτημένου, ὅπερ εἶτα ἐπιέζετο ἰσχυρῶς διὰ καταλλήλου μηχανήματος καὶ ἐξετυποῦτο οὕτω ἐπ’ αὐτοῦ ἡ σφραγὶς τοῦ αὐτοκράτορος. Ἡ γλῶσσα τῶν Αὐτοκρατορικῶν Διαταγμάτων ἦτο ὡραία, ἐξεφράζοντο ἐν αὐτοῖς οἱ Αὐτοκράτορες κάπως πρακτικογραφικῶς, ἥτις ἔκφρασις προσέδιδεν εἰς τὰ Διατάγματα μεγαλοπρέπειαν.
10. Ἀναλόγως τοῦ χρυσοῦ, ἀργύρου ἢ κηροῦ, ὀνομάζοντο ταῦτα Χρυσόβουλα, Ἀργυρόβουλα ἢ Κηρόβουλα. Ἀπερχομένου ἡμῶν τῆς πλουσίας ἐκείνης βιβλιοθήκης, ὁ πατὴρ Κορνήλιος μοὶ ἐπέδειξεν φαρέτραν ἐν τῆ ὁποίᾳ ἀρχαία βέλη, καὶ ἐπὶ τῆς ὁποίας ἀραβικὴ ἐπιγραφή, λέγουσα, ὡς μετὰ δυσκολίας ὁ πατὴρ Κορνήλιος ἠδυνήθη νὰ μοὶ ἐξηγήση: «ὁ φέρων ταύτην καθίσταται ἀκατάβλητος καὶ ἰσχυρός».
***
Κεφάλαιον Ι΄. Ἀναχώρησις ἐκ τῆς Μονῆς Λαύρας
1. Ἀπήλθομεν ἐκ τῆς Βιβλιοθήκης, μετέβημεν εἰς τὸ γραφεῖον καὶ ὁ συνοδεύων με γέρων Κορνήλιος, ἠθέλησε νὰ συνεχίσει καὶ ἐκεῖ, ἵνα μοὶ δέιξει δὲ τὸν τιμάριθμον τῆς ζωῆς, κατὰ τὸ ἔτος 1821. Μοῦ ὑπέδειξε λογαριασμοὺς τῆς τότε ἐποχῆς, ἐξ ὧν ἐνθυμοῦμαι, ὅτι, ὡς γράφεται εἰς τοὺς λογαριασμούς, ἓν βρακὶ καὶ ἓν ζεῦγος παπούτσια, ἐτιμῶντο 4 γρόσια! Μοῦ ἔδειξεν ἐκεῖ ὑπογραφὰς διαφόρων Πατριαρχῶν καὶ Μητροπολιτῶν, συνισταμένας εἰς διαφόρους διαποικιλισμοὺς ἐκ γραμμῶν, ἐντὸς τῶν ὁποίων τὰ γράμματα τῆς ὑπογραφῆς, ἅτινα ὄντα ζωηρότερα ἠδύναντο ν’ ἀναγινώσκονται εὐχερῶς καὶ αἵτινες γραμμαὶ καὶ διαποικιλισμοί, ἀποτελοῦσι παραλληλόγραμμα ἐν οἷς ἡ ὑπογραφή.
2. Τὸ ἑσπέρας μὲ ἐσυντρόφευσαν πάλιν εἰς τὸ φαγητόν, οἱ καὶ κατὰ τὴν μεσημβρίαν συντροφεύσαντές με Ἡσύχιος καὶ Κορνήλιος. Μοῦ ὑπεσχέθησαν τὴν ἑπομένην, λίαν πρωΐ, θὰ ἔχουσιν ἑτοίμην λέμβον, ἵνα μὲ μεταφέρει εἰς τὴν Μονὴν Ἰβήρων, ἵνα ἐκεῖθεν μεταβῶ εἰς Καρυάς. Τοὺς εἶπον ὅτι θὰ ἐπισκεφθῶ καὶ αὖθις τὴν Μονήν των, ἵνα ἀνέλθω ἐπὶ τοῦ Ἄθωνος καὶ ἴδω τὸ Νεώρειόν του. Μοῦ ἀπήντησαν οὗτοι, ὅτι ὅποτε ἤθελον θὰ τοὺς εὕρισκα προθύμους. Ἠγάπησα τῇ ἀληθείᾳ, τοὺς λαμπροὺς ἐκείνους ἄνδρας, ἀειμνήστους ἀμφοτέρους ἤδη, οἵτινες τόσην προθυμίαν καὶ καλωσύνην ἐδείκνυον ἀπέναντί μου καὶ τόσον λαμπρῶς μὲ ἐπεριποιήθησαν. Ἐκοιμήθημεν εἶτα, καὶ λίαν πρωΐ ἐξυπνήσας κατῆλθον εἰς τὴν παραλίαν καὶ ἐπιβιβασθεὶς τῆς ἀναμενούσης λέμβου, διηυθύνθην πρὸς τὴν Μονὴν Ἰβήρων. Μεταξὺ Λαύρας καὶ Ἰβήρων ὑπάρχει ὁ πολὺς Μυλοπόταμος, τουτέστην κελλίον ἐπὶ βράχου παρὰ τὴν θάλασσαν. Ἐκεῖ, ἐπὶ 17ετίαν ἔζησεν ὁ πολὺς Πατριάρχης Ἰωακείμ. Διηρχόμην ἐκεῖθεν, καθ’ ὃν χρόνον ὁ ἀνατέλλων ἥλιος ἔῤῥιπτεν ἐπ’ αὐτοῦ χρυσᾶς ἀκτίνας, καθιστώσας τὸ θέαμα ἀληθῶς μεγαλειῶδες. «Ὡραιοτέραν διαμονὴν δὲν θὰ ἠδύνατο νὰ εὕρη ὁ Πατριάρχης», ἐσκέφθην κατ’ ἐμαυτόν.
3. Εἶτα ἔφθασα εἰς τὴν Μονὴν Ἰβήρων. Οἱ Ἰβηρῖται, μόλι μὲ εἶδον μὲ παρεκάλεσαν νὰ μείνω, νὰ μὲ περιποιηθοῦν, νὰ ἴδω τὰ κειμήλιά των, τὰς βιβλιοθήκας των καὶ πᾶν τὸ ἀξιοθέατον. Παρέλειψαν ὅμως τὸ σπουδαιότερον κατ’ ἐμέ, τὸ ὁποῖον καὶ ἐγὼ ἠγνόουν τότε παντελῶς· δηλαδή, τὸ συντελούμενον ἐκεῖ θαῦμα, ὅπερ κατόπιν ἔμαθον, νὰ κινῆται δηλαδή, ἡ πρὸ τῆς ὡραίας Πύλης μεγάλη κανδήλα τῆς μεγάλης ἐκκλησίας τῆς Μονῆς, αὐτομάτως περὶ οὗ ἀνωτέρω. -Ἀδύνατον, εἶπον εἰς αὐτούς, καθ’ ὅσον εἶδον καὶ ἤκουσα τόσα πράγματα ἐν Λαύρᾳ. Δὲν εἶναι δὲ εὔκολον νὰ ἔχει τις θρησκευτικὰς συνεχῶς ἐντυπώσεις. Θὰ ἀναπαυθῶ ἐν Καρυαῖς 8-10 ἡμέρας καὶ θὰ ἔλθω κατόπιν.
4. Μετὰ τὴν ἐπιμονήν μου, μοῦ ἔδωσαν ἓν ζῶον, καἲ ἀνῆλθον ἐπ’ αὐτοῦ, εἰς διάστημα ὀλιγώτερον τῆς ὥρας, εἰς Καρυάς. Ὁ Τσορτός, εἶχε παρασκευάσει τὸ φαγητόν. Μὲ ἀνέμενεν, ἐφάγαμεν καὶ ἐκοιμήθην. Ἔναυλοι ἦσαν εἰς τὰ ὦτά μου οἱ λόγοι τοῦ πατρὸς Κορνηλίου, «ὁ Κουκουζέλης, ἡ Παναγία, τὰ Χρυσόβουλα, τὰ χειρόγραφα», κ.λ.π.
***
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου